home > nieuws > door Peter Hamans

‘Ik wil iemands energie vertolken’

Op zijn eigen begrafenis zal later geen rouwclown verschijnen. Toch heeft Roelof van Wijngaarden het draaiboek van zijn uitvaart al klaarliggen. ,,De kern van die dag wordt een bijeenkomst van mensen die met elkaar in contact zijn. Ze hadden iets met mij en dus blijkbaar ook met élkaar. Wát? Nou, laat ze dat dan maar eens gaan uitzoeken op die dag”, legt Van Wijngaarden (46) uit.

We ontmoeten rouwclown Roelof in een passend decor: een begraafplaats. Om precies te zijn het oorlogskerkhof in het Noord-Limburgse Ysselsteyn waar duizenden Duitse militairen hun laatste rustplaats vonden. Het is een nog koude morgen in juli en de laatste mistflarden kruipen langs de eindeloze rijen kruisen. Even later zal de zon haar warme gloed uitstorten over het kerkhof en komen we allebei tegelijkertijd tot dezelfde conclusie: het wordt een prachtige dag vandaag in deze oase van rust.
Of het moet zijn ietwat tengere signatuur zijn maar in niets lijkt hij op een clown. Pas als zijn mondhoeken zich voor de eerste keer krullen tot een brede Rotterdamse lach komen de contouren van een clownsgezicht tevoorschijn. Hij is, zegt hij met nadruk, ook geen circusclown of een ‘Bassie’. Roelof van Wijngaarden is een komiek die het puur van zijn verschijning moet hebben. Iemand die je verrast met een simpel maar subtiel gebaar. Die een arm op je schouder legt op een moment dat je overmand wordt door verdriet. Zachtheid en tederheid, hij benoemt ze als zijn eigen ‘menskwaliteiten’. Van hem heeft niemand iets te vrezen. ,,Mijn basis is openheid en respect. Ik wil absoluut niet shockeren. De mensen moeten zich bij mij veilig voelen”.

Een hele happening

Want het is nogal wat. Zit je in een volgepakte kerk te treuren om een dierbare, komt er ineens een clown voorbij sloffen. Tenminste, dat is toch een clown, die met die rode neus en dat koffertje in zijn hand? Terwijl de blikken van de aanwezigen in zijn rug priemen, kijkt de rouwclown ietwat verdwaasd om zich heen. Hij loopt naar de plek waar de overledene ligt opgebaard en poetst met zijn zakdoek op de kist een onzichtbaar vlekje weg. Of hij gaat met de kinderen rode neuzen zoeken. Soms maakt hij zijn opwachting in een monnikspij of komt binnen in een sjiek Armani-pak en gaat voor je staan. ,,Tjonge, mooi pak”, denk je dan, maar terwijl jouw blik naar beneden gaat zie je dat de rechterpijp beduidend korter is dan de linker. En dat die meneer onder dat sjieke pak ook nog gymschoenen draagt. Roelof van Wijngaarden herinnert zich zijn eerste optreden tijdens een uitvaart als de dag van gisteren. De overledene was een nog jonge vrouw die van haar afscheid, dat een dag duurde, een hele happening had gemaakt die duidelijk moest maken hoe zij in het leven had gestaan. En de rouwclown paste perfect in dat levensoverzicht. Bijna opgetogen kijkt hij erop terug. ,,Ja, ja, het was spannend! Ik stond aan die kerkdeur te wachten tot ik naar binnen moest. Van binnen voelde ik een heel positief gevoel want die vrouw wilde mij er per se bijhebben. Maar er was ook een innerlijk ‘nee’ omdat ik twijfelde en me afvroeg: kán dit wel?” En zo stond Roelof aan die kerkdeur met zichzelf een welles-nietes spelletje te spelen, daarbij zijn rode neus voortdurend op en af zettend...

Proberen te troosten

Hij studeerde vrijetijdskunde maar toen hij een workshop clownerie volgde bij Janpier Knaapen viel hij als een blok voor het clownsvak. Als Roef maakte hij furore bij de CliniClowns. Na drie jaar haakte Roelof af. Het kijken achter de schermen van de gezondheidszorg had hem gesterkt in de conclusie dat het veel mensen aan levensgeluk ontbrak en dat ondanks het harde werken het personeel niet echt aan ‘menszorg’ toekwam. 'Ik miste de verdieping, het kijken ín de mens'. En onder het motto ‘Voor een gezond leven is contact onmisbaar’ ging Roelof aan de slag met het fenomeen ‘gentleclowning’ waarin hij op een speelse en vriendelijke manier bruggen probeert te slaan naar anderen. Zo ook als ritueel rouwclown of, anders gezegd, contactclown. Hij probeert te troosten en te voorkomen dat mensen in een kramp schieten als tijdens een afscheidsdienst iets grappigs wordt verteld over de overledene. Vaak willen mensen dan lachen maar durven ze het niet vanwege de zogeheten ernst van de situatie. De rouwclown fungeert dan als breekijzer. Op een subtiele maar achteraf ook heel ingrijpende manier laat Roelof van Wijngaarden zien dat het ook anders kan. Dat verdriet en blijheid niet elkaars tegenpolen hoeven te zijn. ,,Ik draag op mijn manier bij aan het belangrijkste moment in de levens van familieleden en nabestaanden. Een clown is een bijzonder stijlfiguur als het gaat om het leggen van contacten bij speciale gebeurtenissen zoals begrafenissen of crematies’, zegt Roelof.

Draaiboek voor afscheid

Op een overdreven manier paradeert hij langs de graven. De armen stijf langs het lichaam en de benen gestrekt. Hij verbeeldt de stijfheid en quasi-serieusheid die mensen overvalt als ze achter een lijkkist aanlopen. De rouwclown is er om deze conservatieve patronen te doorbreken, om de gangbare normen en waarden een flink op te schudden. Even later leunt Roelof van Wijngaarden behaaglijk achterover op een bank. Hij schrikt zich een hoedje als het carillon op het kerkhof plotseling een deun begint te spelen en vertelt dat hij volgende week een afspraak heeft met een vrouw die weet dat ze binnen afzienbare tijd zal sterven. Ze wil met de rouwclown het draaiboek voor de begrafenis doornemen. Want denk niet dat de rouwclown zomaar iets doet tijdens een dienst. De meeste dingen zijn vooraf uitvoerig bediscussieerd. 'Mijn vraag is altijd: wat wil je dat ik verbeeld in dat crematorium? Wat wil je vertellen aan de mensen in die kerk? Denk na over je uitvaart. Wat wil je nalaten? Hoe wil je herinnerd worden? Want het komt erop neer dat ik op die momenten de energie vertolk van degene die daar ligt opgebaard. En natuurlijk worden mij wel eens boze blikken toegeworpen door mensen die zich geen houding weten te geven. Maar daar heb ik lak aan. Ik ben er voor degene die mij heeft gevraagd”, aldus Roelof van Wijngaarden.

Hij kwalificeert zichzelf als een wandelende spiegel die er niet alleen is om te lachen of plezier te maken. Door zijn optredens gaan mensen naar zichzelf kijken. De rode draad door zijn levenswerk is het motto ‘Ik zie ik zie wat jij niet ziet, ik zie jou’. Roelofs zoontje Tomas (7) sprak deze woorden toen hij een spelletje met hem speelde. Ze bleven rondzingen in zijn hoofd en uiteindelijk maakte Roelof ze tot de rode draad van Gentle Clowning. Hij traint mensen in de zorgsector volgens de uitgangspunten van Gentle Clowning, dat is afgeleid van Gentle Teaching van de Amerikaan John McGee. Die werkte jarenlang in Braziliaanse sloppenwijken waar hij ervoer dat mensen die door de samenleving zijn uitgekotst toch gezamenlijk liefdevolle en veilige gemeenschappen kunnen ontwikkelen. Later ging McGee deze filosofie onder de noemer Gentle Teaching toepassen in verpleeghuizen en instellingen voor verstandelijk gehandicapten. Het zijn ook deze podia waar Roelof van Wijngaarden graag optreedt. ,,Deze specifieke woon- en leefsituaties zijn de plaatsen waar ik me thuisvoel. Daar breng ik het levensgeluk graag naar toe”, vertelt hij.

Hartstikke gaaf

De rouwclown is niet nieuw. Door de eeuwen heen speelde hij zijn rol in afscheidsceremonies. De Romeinen en de indianen kenden al een dergelijke stijlfiguur, al heette hij toentertijd niet rouwclown. Roelof van Wijngaarden heeft hem in Nederland als het ware nieuw leven ingeblazen. Niet dat hijzelf de hele dag de clown uithangt, al vindt zijn zoontje het natuurlijk hartstikke gaaf dat zijn vader een clown is. ,,Ik ben een mens. Ik leef, dus ik ga niet alleen over hoge toppen maar ook door diepe dalen. Toch heb ik met Gentle Clowning mijn levensdoel gevonden. Ik maak alles mee tussen geboorte en sterven”. Al staat menigeen met zijn oren te klapperen als Roelof vertelt dat hij als rouwclown actief is. ‘O ja, leuk’, hoort hij dan, waarna ze er enigszins ongeduldig aan toevoegen: ‘Maar nou serieus, waar verdien je je geld mee…?’

Door Peter Hamans, gepubliceerd in het EKR magazine - 2004

Roelof van Wijngaarden verzorgt op 20 november 2004 de workshop ‘Kennismaken met clownerie & uitvaart’ op het EKR-symposium in Amstelveen. Meer informatie >>